Hegðun í akstri á hálendi Íslands

Tilraunaútgáfa

eftir

Ómar Smára Kristinsson

Ástæður þess að rit þetta varð til

  Allir sem fá að keyra bíl eða mótorhjól þurfa að hafa gengið í gegnum nám í bóklegum og verklegum ökufræðum og verða í lokin að sanna í prófi, hvort fræðin hafi verið meðtekin.  Það sem fólk lærði fyrir ökuprófið, á svo að nota í umferðinni.  Þetta eiga allir að vita.  Fólk má líka vita að þetta gildir einnig í meira en 500 metra hæð yfir sjávarmáli.  Þó lítið sé um umferðarskilti á hálendisvegunum, falla umferðarlögin ekki þar með úr gildi.  Eftir sem áður má ekki keyra fullur, ljóslaus, bílbeltislaus o.s.frv. eftir sem áður á að nota stefnuljós, hægriumferðarreglur og sýna almenna tillitssemi.  En umferð á hálendisvegunum er samt öðruvísi en önnur umferð.  Aðstæður eru þar allt aðrar.  Þar sem fólk lærir ekki fyrir bílprófið að aka við þessar aðstæður, og enginn er meðfæddur hálendisbílstjóri, þá veitir ekki af þessu riti.

  Umferðin á hálendinu eykst ár frá ári, bæði vegna aukins fjölda ferðamanna frá útlöndum og vegna Íslendinga, sem virðast vera í síauknum mæli að uppgötva landið sitt (og stækka bílaflotann).  Þau níu sumur sem ég hef dvalið á Landmannaafrétti, hef ég tekið mjög greinilega eftir þessari þróun en minna hefur farið fyrir framförum á ökumáta hálendisgesta.  Ég trúi að sömu sögu sé að segja á öðrum hálendisvegum landsins.  Þessi aukni fjöldi og óbreytta hæfileikaleysi ökumanna er slæm blanda.  Nú er svo komið að þessa 62 daga á ári sem ég ek um vegi afréttarins, er ég í lífshættu.  Ef íslenskir hálendisvegfarendur lesa þetta rit og fara eftir því, þá hef ég aukið lífslíkur mínar stórlega – og annarra líka.

  Það eru ekki bara vegfarendur og ökutæki þeirra sem líða fyrir illan hálendisakstur.  Það gerir líka landið sjálft.  Flestir fara jú um hálendið til þess að njóta þess.  Sú nautn má ekki hafa eyðileggingu þess í för með sér.

  Ég finn mig sannarlega knúinn til að gera nokkrar athugasemdir til að verja líf mitt og limi og landið sem ég elska.  Ekki er svo verra ef það bjargar fleirum frá óhöppum og/eða slysum.  En ég lofa því að verða ekki nöldrandi gamalmenni, þó ég skrifi svona aðfinnslubók á unga aldri (33ja ára).  Og þar með byrja athugasemdirnar.

Hraði

Í rauninni miðast hraðinn aðeins við þrennt:  Ökumanninn, aðstæðurnar og hina ökumenina.

  Ökumaðurinn:  Ef þú, lesandi góður, ert töffari, þá átt þú mikið verk fyrir höndum, viljir þú samræma innihald þessa rits eðli þínu.  Það er nefnilega eðli töffarans að aka hratt.  Við verðum bara að vona að þú þroskist fljótt eða að bíllinn þinn eða hjólið sé sem oftast bilað.

  Ef þér finnst sopinn góður, blandaðu því ekki saman við akstur, ekki fremur en á láglendinu.  Mörgum hættir til að kitla pinnan þegar þeir fara að kippa.  En meira um ölvunarakstur síðar.

  Ef þú ert öldungis frábær, allsgáður og stælalaus bílstjóri, getur þér líka hætt til að fara of geyst, því sjálfstraust þitt nær ekki yfir breyttar aðstæður og hina ökumennina.

  Að lokum fyrir fyrir þá ljóðrænu eða dreymandi aða þá sem skoða náttúruna vel út um bílgluggan:  Mjög hægur akstur getur líka komið sér illa (sjá síðar kafla um framúrakstur).

            Vissulega má segja að hraði miðist líka við gerð og getu ökutækisins.  En þegar öllu er á botninn hvolft, þá er það samt manneskjan sem velur sér farartæki við hæfi og stjórnar því samkvæmt sínu eðli.

  Aðstæðurnar:  Það á við um þennan kafla sem og aðra kafla þessarar bókar, að akstri ber að haga eftir aðstæðum og þær eru öðruvísi en í byggð.  Hraðinn verður að sjálfsögðu að miðast við þær.  T.d. eru ekki viðvörunarskilti á fjallvegunum, sem sýna þér hvenær von er á blindhæð, blindbeygju, hættulegri beygju eða beygjuköflum, ójöfnu, vegavinnu o.s.frv.  Ökumaðurinn þarf því alltaf að geta hægt á sér eða stoppað í tæka tíð, þegar hann skyndilega er kominn á erfiðan eða hættulegan kafla.  Sá sem þekkir veginn, má líka eiga von á að aðstæður hafi breyst.  Sumstaðar myndast holur, rásir eða hvörf eftir úrkomu eða heilu vatnsföllin fljóta eftir veginum eða yfir hann.  Veðrið er fljótt að breyta ástandi vega, hvað þá heilu árstíðirnar.  Það getur verið spennandi að sjá hvernig sumar leiðir koma undan vetri, en þá er eins gott að fara að öllu með gát.

  Hvort sem ökumenn eru reyndir eða óreyndir, þá ber jafnan að haga hraða eftir birtuskilyrðum.  Sumstaðar eru engar vegstikur og að sjálfsögðu hvorki raflýsing né málað malbik.  Aftur á móti kannast margir við þoku, rigningu, slyddu, snjókomu, moldrok, sandbyl, mistur, kvöld-eða morgunsól eða slettur úr drullupollum.  Góðar rúðuþurrkur og ljós koma í góðar þarfir, en hraða verður líka að stilla í hóf.

  Eðlilegt er að fólk beri umhyggju fyrir ökutækinu sínu, líkt og hestinum forðum.  Nú sem fyrr er þó víða pottur brotinn.  Margir rústa hreinlega fararskjótunum sínum um aldur fram vegna aksturslags.  Stundum af glannaskap, stundum af vanþekkingu. Það segir sig sjálft hvað getur gerst ef ökumenn lenda óvart í rásum eða hvörfum.  Á “mínu svæði” (Landmannaafrétti hinum fjölfarna) er einkum tvennt sem einkennir vonda vegi:  Holur og þvottabretti.

  Það borgar sig að fara með hægð í holótta vegi.  Ég á því láni að fagna að aka um á höstum Land Rover, þannig að ég finn vel fyrir holunum.  Þessvegna kræki ég fyrir þær eða fer yfir þær löturhægt.  Fyrir vikið endist skrjóðurinn ár eftir ár.  Þýðir bílar fara líka illa í miklum holuakstri, þó ökumaður finni lítið fyrir ójöfnunum.  En fyrir alla muni:  Ekki krækja svo vel fyrir holurnar að þú lendir utan vegar.

  Þvottabrettin svokölluð eru jafnvel enn erfiðari fyrirbæri en holurnar.  Fyrir það fyrsta verða þau þannig til að ökutæki skófla upp sandöldum þegar þau ná ákveðnum hraða.  Það er samt ekki það mikill hraði að verjandi sé að þvinga fólk til að aka hægar (að meðaltali um 60 km/klst).  Þegar svo fólk lendir í þessum nær ófrávíkjanlegu leiðindum, þá þarf að velja hvernig bregðast skuli við:  Aka hratt, hægt eða utanvega.  Sá sem ekur hratt í þvottabrettin fer best með yfirbyggingu bílsins, eigin skrokk og farangur – svo fremi að viðkomandi lendi ekki í óhappi- sem svo auðveldlega getur gerst þegar um hraðakstur er að ræða.  Samt er víst staðreyndin sú að álagið á alla undirbygginguna er mikið.  Dekkin "fljóta" ekki ofan á öldunum eins og maður kynni að ætla, heldur virkar sveiflutíðni fjöðrunarbúnaðarins á móti þvottabrettunum  þegar vissum hraða er náð.

  Svo eru það þeir sem leysa vandamálið með því að fara í kringum það (utan við það) – keyra utanvega.  Oft á tíðum fer það best með ökutækin... en ekki með landið.  Hver sá sem spyr sig þeirrar spurningar, hvort sé mikilvægara, landið sem hefur myndast um árþúsundaraðir og er enn að myndast, eða Mitsjúbítsjí eða hver veit hvað, árgerð nítjánhundruð og eitthvað, kemst að rétta svarinu, hafi viðkomandi eitthvað af öðruhvoru eða báðum:  Gáfum eða siðferði.

  Yrði ég spurður hvort ég kysi helst hraðakstur, hægferð eða utanvegaakstur á þvottabrettisleiðum, yrði svarið blanda af tveimur fyrstu valmöguleikunum.  Hratt þar sem engin áhætta er tekin – annars hægt.  Aldrei að keyra utanvega.

                          of hratt í holur                                               utanvega

                    of hægt í þvottabretti            of hratt í holur eða þvottabretti

  Gullvæg regla:  Hvort sem þú ekur um holótta vegi, þvottabrettisslóðir eða hvað sem er:  Hafðu alltaf annað augað nærri þér en hitt fjærri.  Aktu ekki hraðar en svo að þú getir í einni andrá fylgst með holunum, beygjunum eða blindhæðunum beint fyrir framan þig um leið og þú fylgist með umferðinni og legu landsins lengra framundan.

  Aktu hægt yfir vöð og mjög stóra polla.  Annars gætirðu þurft að ganga restina af leiðinni.  Ég hef þurft að horfa uppá óþarflega marga bíla “deyja” vegna þess að þeir fengu vatn í stað lofts inná vélina.  Við vitum öll að auglýsingar sýna ekki hina sönnu tilveru.  Það á ekki síst við um bílaauglýsingar, þar sem bifreið er ekið á ógnarhraða í vatn til að sýna tilkomumikinn buslugang.

  Hinir Ökumennirnir:  Þú getur verið heimsins besti ökumaður en samt lent í slysi, því hinir eru fífl.  Þeir lenda allavega ekki eins harkalega á þér ef þú sjálf(ur) ferð rólega.

  Það má engum treysta um of.  Jafnvel yfirvaldið gerir skissur.  Vegagerð og sýslumaður hafa leyft rallíakstur áður en ferðamannatíma lauk, án þess að auglýsa fyrirbærið tímanlega og svo þegar skiltið kom loks upp (um leið og “íþróttin” hófst), þá var tímasetningin þriggja ára gömul og kolvitlaus.

  Það er engin afsökun fyrir hraðakstri ef slóðirnar eru fáfarnar eða ef ferðast er á þeim tíma þegar von er á fáum á ferli.  Ef þetta er stund og staður fyrir þig, því skyldi það þá ekki líka vera fyrir aðra?

Mæting

  Það getur verið soldið mál að mæta öðru ökutæki á fjöllum.  Yfirleitt eru vegirnir of þröngir til að það gangi með öllu áreynslulaust og sumstaðar er hreinlega ekki hægt að mætast.  Það lenda samt allir í þessu, sérstaklega eftir að ferðamennskan um hálendið er orðin þetta mikil.

  Í kaflanum um hraðakstur, hér á undan, var stundum minnst á hættuna af annarri umferð.  Þar var bent á að fara varlega við blindhæðir og blindbeygjur – ekki bara til að tolla á veginum, heldur er eins og örlögin ætli fólki að mætast á “blindstöðum”.  Þá var og bent á þá gullvægu reglu að “vera með annað augað rétt fyrir framan húddið og hitt  handan við næsta fjall”.  Fólk getur mæst á blindhæð eða í vondri beygju án þess að bregða hið minnsta, því það var búið að sjá hitt farartækið áður.  Þetta er ekki alltaf hægt – fer eftir því hvernig landið liggur (eða hvernig skyggnið er).  Stundum getur rykský eða fælni í dýrum gefið vísbendingu um að einhver sé að koma á móti.  Betra er að sýna aðgát langar leiðir en ofsahræðslu á einum stað.  Vertu því ávallt viðbúin(n) umferð á móti.

              Drögum úr hraða á blindhæðum

  Þegar búið er að koma auga á farartækið sem á móti kemur, þá er hálfur sigur unninn.  Þá er bara eftir að mæta því.

  Nú sem fyrr eru það aðstæðurnar sem ráða.  Það er undantekning ef ekki þarf að hægja ferðina og æði oft verður annar aðili (einn eða fleiri) að víkja.  Þetta er ekki Moskva – hér er það ekki dýrasti og flottasti bíllinn sem á réttinn.  Hér gilda fjöldamörg önnur lögmál.

  Lögmál númer eitt, og það sem oftast er notað:  Hverjir/hvor á auðveldara með að víkja.  Oftar en ekki segir þetta sig sjálft, ef ökumaður hefur augun hjá sér.  Þú, ökumaður góður, sérð að það er að koma bíll á móti þér – vegurinn þrengist bráðlega, þannig að þú ferð út í kant svo þið þurfið ekki að mætast í þrengslunum, svona rétt eins og sumir verða að bíða eftir öðrum við Þjórsárbrú.  Eða að vegurinn er allsstaðar þröngur og erfiður.  Þá sérð þú útskot og að sjálfsögðu notar þú það, komir þú fyrr að því.  Ef það er hægra megin, þá ferð þú inn á það en sé það vinstra megin, þá verður þú að meta hvort betra sé að bíða á veginum og láta hinn aðilann fara út á útskotið, eða hvort þú brýtur blíðlega umferðarlögin og mætir honum vitlausu megin.  Ég vil ekki vera að hvetja til lögbrota, en aðstæðurnar geta verið svo fjölbreyttar.  Svo er til hellingur af aðstæðum sem engin umferðarlög ná yfir, en sem ná inná svið tillitssemi, skynsemi og siðferðis.  Þesskonar uppákomur hef ég horft uppá og upplifað í áranna rás, ásamt mörgum öðrum hálendisbílstjórum og leyfi mér því að varpa kennslufræðilegu ljósi á þær:

  Fjöldi ökutækja:  Ef t.d. einn bíll mætir heilli bílalest, þá á bílstjóri þess bíls að leitast við að víkja.  Að hluta til er það hér réttur fjöldans sem ræður, en líka friðhelgi landsins.  Það þarf vissulega oft að fara aðeins útfyrir veg til að gera mætingu mögulega.  Þá er betra að aðeins einn geri það í stað margra.

 

      Fólk sem ætlar að aka á hálendinu þarf fyrst að læra að bakka

 Auðvitað eru til undantekningar.  T.d. ók ég einu sinni á Land Rovernum með olíukálf í eftirdragi eftir vegi niðurgröfnum á nokkur hundruð metra kafla þar sem ekki var pláss til að mætast.  Þegar ég átti u.þ.b. 80 metra ófarna úr þessum þrengslum, kom hópur af jeppum á móti mér, inn á þrengslin.  Eins og hjá rollum sem ryðjast inn í fjárhús, kom ekki til greina að bakka fyrr en fáeinar rollur voru eftir.  Forustusauðirnir klifruðu upp úr veginum, upp á gróinn svörð, til að mæta mér.

  Þegar fólksflutningabifreiðarnar víkja fyrir þér, þá eru margir að bíða eftir fáum.  En þar er líka þungur að víkja fyrir léttum.  Auðveldum rútubílstjórum og öðrum sem aka mjög stórum farartækjum þeirra störf.  Það er erfiðara að stýra stóru  tæki en litlu við önugar eða háskalegar aðstæður.  Stundum leyfa vegkantarnir m.a.s. ekki að mikil þyngsli séu á þeim.

  Gagnkvæm tillitssemi þarf að ríkja þegar bílstjóri og hjólreiðamaður mætast, fyrir þann gangandi er jafnan skaðlaust bæði fyrir mann og land að hann gangi útfyrir, en það er ætíð sérstakrar aðgátar þörf þegar knöpum er mætt, því þeir ráða ekki ferðinni einir.  Það þarf líka að sýna tillitssemi og varkárni þegar vélhjóli er mætt. Það ætti ekki að vera erfitt að mæta þeim, þar sem vélhjól eru fyrirferðarlítil farartæki en það er oft þeim mun meiri ferð á þeim.

 

              Það getur verið erfitt að mæta vélhjólum þó þau séu ekki stór ökutæki

  Þar sem mínar leiðir liggja og eflaust víða annarsstaðar, eru brekkur sem erfitt er að mætast í.  Þá ríður á að kanna aðstæður í snatri og hafa ofanskráð atriði í huga, þ.e. fjölda og stærðir ökutækjanna sem á móti koma.  Á ég réttinn eða ætti ég að víkja?  Í brekkum er enn erfiðara fyrir stóra bíla og bílalestir að bakka heldur en á sléttlendi.  Að öllu jöfnu er erfiðara að bakka upp í móti en niður.  Fólk verður að meta eftir aðstæðum hvort betra sé að bíða uppi eða niðri (þ.e.a.s. ef vegurinn er ekki þannig að hægt sé að mætast með góðu móti).  Reglan óskráða er samt sú að sá sem uppi er bíði eftir þeim sem að neðan kemur, sé um svipaða bílastærð eða fjölda að ræða, því að sá sem ætlar upp gæti þurft atrennu til að komast þangað (ótímabær mæting getur spillt henni).  Í fleiri tilfellum hefur sá sem uppi er betri yfirsýn yfir aðstæður.     Erfiðar beygjur, torfærur og vöð eru staðir þar sem sérstaklega þarf að vanda sig við mætingar og hafa hin ýmsu heilræði þessa kafla í huga.

  Almenn kurteisi og tillitssemi eru bestu meðölin í mætingabransanum.  Ég er ekki að mælast til þess að ökumennirnir kyssi hver annan.  En þrátt fyrir síaukna umferð með tilheyrandi mætingum, er þó enn þann dag í dag góður siður að veifa þeim sem vel víkur eða að kinka til hans/hennar kolli.  Það er vel unnið verk að víkja vel.  Fyrir vikið vill maður fá hrós eða viðurkenningu.  Þá er pirrandi að mæta einhverju  merkikerti með goggonn upp í loftið og báða vængi á stýri og sér mann ekki.

 

           Grrr

Svo eru þeir/þær til sem fiska eftir hrósi eða sæta hreinlega lagi að fá að aka soldið utanvega – fólk sem hefur einhvernveginn gaman af því að víkja.  Sumir ökumenn aka langt út í buskann um leið og þeir sjá umferð á móti, til að sýna samstöðu sína í hálendisumferðinni en um leið til að sýna afkomendum sínum hjólför kurteisi sinnar í sverðinum.

"Ó, hve ég er tillitssamur að víkja svona vel"

Annaðhvort eru til útskot til að mætast á eða að nóg er að lauma hægra dekkjaparinu út í kant meðan á mætingu stendur.  Hvað liggur á að halda fullri ferð svona rétt á meðan mæst er?  Eru ekki flestir í fríi?  Ég er í þ.m. hættur að vinka í kurteisisskyni þeim sem keyra út í bláinn um leið og þeir (þær) sjá mig.  Notum vegina sem mest.  Forðumst utanvegaakstur.

  Þegar pollar eru á veginum, hegðaðu þér þá eins og þú sért í þéttbýli og láttu ekki gusurnar ganga yfir næsta mann, nema þú sért illmenni.

Framúrakstur

  Það er ekkert við þá staðreynd athugavert að fólk þurfi að fara mishratt yfir, hvort sem er á láglendi eða hálendi.  Sumir eru, sem fyrr segir, dreymandi eða niðursokknir í að skoða landið út um glugga bíls síns.  Aðrir hafa marg-farið leiðina og vilja komast sem fyrst á áfangastað.  Sumum liggur í alvörunni á af einhverjum öryggisástæðum eða út af atvinnu.  Óháð því hvort tilefnið er gott eða slæmt, þá er ekki hjá því komist að einhverjir þurfi að fara framúr einhverjum.

  Ef hægt væri að mæla magn tilfinninga hálendisbílstjóra, þá væri væntanlega mest um skelfingu í skyndilegum mætingum, trúlega ættu torfærurnar mest bæði af spenningi og beyg en ef mæla ætti ergelsi og pirring, þá tel ég víst að mest væri af því að finna í framúrakstrinum.  Ef ég væri ekki alltaf í vinnunni, kysi ég helst að fylla flokk þeirra sem fara hægt um en hvernig er hægt að láta sér líða vel, vitandi af einhverjum kolvitlausum fyrir aftan sig?  Í hamingjunnar bænum, hægfara bílstjórar, hleypið hinum framúr.  Ekki vera sjálfskipaðir verðir hægfara umferðar.  Maður veit aldrei hve áríðandi ferð þess er sem á eftir kemur.  Og þó það sé bara ómerkilegur glannaakstur, þá eru skaparar hans vísir með að espast upp ef þeim er haldið í skefjum.  Ég hef fylgst með bíl dóla sér 9 km. leið með annan titrandi á eftir sér.  Sá sprakk loksins þegar hann sá öruggt færi og spændi framúr á sandsléttu nokkurri.  Hún fríkkaði ekki við það.

                    Fólki liggur mis mikið á – hleypum framúr

  Ekki trúi ég að skeytingaleysi eða illkvittni séu aðalorsök þess að sumir hleypa öðrum ekki framúr.  Ætli það sé ekki fyrst og fremst því að kenna að þeir sem á undan fara taki ekki eftir þeim sem á eftir koma.  Flest ökutæki eru búin ágætis græjum til að takast á við þetta vandamál:  Flauta og ýmis ljós fyrir þann aftari og baksýnisspeglar fyrir þann fremri – og svo stefnuljós þegar þar að kemur. Miður skemmtileg reynslusaga af sjálfum mér sýnir hve æskilegt sé að þessi tól séu notuð:  Ég var að lúsast um hræðilega holóttan veg á títtnefndu ökutæki mínu.  Ég var svo upptekinn af akstursleikni minni að ég steingleymdi restinni af heiminum og leit þar af leiðandi ekki í baksýnisspegilinn.  Fyrir aftan var náttúrulega einhver sáróþolinmóður jeppastjóri.  Loks beygði ég vel út í kant, þannig að hann renndi sér framúr.  En ég hafði þá bara verið að krækja fyrir stærstu holuna og sveigði svo inn á veginn aftur.  Það munaði hársbreidd að ég klessti inn í hliðina á honum.  Það eina sem kom í veg fyrir árekstur voru snögg viðbrögð hins bílstjórans. Þá fyrst notaði hann flautuna.  Hefði hann bara gert það fyrr.  Hefði ég bara fylgst með umferðinni fyrir aftan mig.  Hefði ég bara gefið stefnuljós – þá hefði það þýtt að ég hafi tekið eftir hinum og væri að hleypa honum framúr.

  Þegar búið er að koma auga á farartækið sem á eftir kemur, þá er hálfur sigur unninn.  Þá er bara eftir að hleypa því framúr.

  Við framúrakstur gilda mörg sömu lögmál og við mætingu:  Draga úr hraða eða stoppa eftir því sem við á, velja góð útskot, ekki æða út fyrir veg að óþörfu.  Svo eru til sáraeinföld og augljós lögmál sem ótrúlega mörgum yfirsést:  Ekki hleypa framúr við blindhæðir og blindbeygjur.  Þarf ég að eyða plássi þessa rits í að útskýra ástæðuna?  Vonandi ekki.  Ég skrifa bara smá dæmisögu í staðinn:

  Þegar ég, einn fagran laugardag, þurfti í u.þ.b. þúsundasta skipti að fara framúr bíl, gerðist það í u.þ.b. fimmhundraðasta skipti (þriðja skiptið þann daginn) að bílstjórinn á undan vildi hleypa mér framúr nokkrum metrum fyrir framan illræmda blindhæð.  Ég var orðinn svo þreyttur á að láta stöðugt vera að koma mér í  slíkar áhættuaðstæður, að ég snaraði mér út til að tala við bílstjórann og reyndi eftir fremsta megni að sleppa ekki pirringi allra hinna 500 skiptanna lausum á þennan eina mann, heldur benti ég bara á það að þetta væri blindhæð og þar af leiðandi hættuleg til framúraksturs.  En þá var það hann sem varð pirraður.  “Blindhæð!  Ertu fullur eða hvað?”  “Nei, en það eru trúlega margir fullir á ferðinni á fögrum laugardegi og mig langar ekki til að mæta einhverjum þeirra á þessari hæð.” var svarið. “Ég skal sko aldrei aftur bjóðast til að hleypa þér framúr.” svaraði særður bílstjórinn og halaði upp rúðuna.  Erum við orðin svo siðmenntuð að við trúum engu nema það sé merkt með skiltum?

                     Ekki hleypa framúr á blindhæðum og í blindbeygjum

  Nokkur orð til þeirra sem aka framúr:  Reynum að sýna þolinmæði, þökkum fyrir okkur ef okkur er hleypt fallega framúr (píp, blikk, vink), ausum ekki drullu eða grjóti yfir hinn og reynum að vera í réttri fjarlægð frá honum – ekki of nálægt þannig að hann rispist og ekki of langt frá, þannig að við séum komin eitthvert út fyrir veg.

Akstur í vatni

  Víða á hálendinu þarf að fara yfir vöð.  Þau eru af öllum stærðum og gerðum og flest þeirra eru síbreytileg og mörg hver stórvarasöm enda hafa margir misst mikið í þeim – sumir lífið.

  Þó að lítið sé um umferðarskilti á hálendinu, þá eru skilti við flest meiriháttar vöð, þar sem útlistað er hvernig fara skuli að.  Sú lýsing er greinagóð og fæ ég hana að láni hér, í stað þess að skrifa einhverjar dæmisögur.  Kannski veitir ekki af því að koma þessum upplýsingum í bók, því mér hefur sýnst að enginn megi vera að því að lesa á skiltið sem stendur við vaðið.  Á því stendur:

VARUÐ, VAÐ!

  Auðvitað er gaman að busla í vatni.  En æ, hve það getur oft verið stutt á milli gamans og alvöru.

      "Æ, yfir, blöðrubelgurinn þinn, farðu yfir – ekki niður – yfir"

Fyllerí

Það þarf ekki að hafa þennan kafla langan.  Sem fyrr segir, þá gilda umferðarlögin líka þó komið sé hátt upp fyrir sjávarmál.  Í rauninni er enn meiri ástæða til að aka allsgáður á hálendinu en annarsstaðar vegna þess að flestum eru fjallvegirnir ókunnugri en aðrar leiðir.  Athyglisgáfan og viðbragðsflýtirinn þurfa að vera í toppformi.

                           Ölvunarakstur er ekki síður bölvunarakstur á fjöllum

  Ef  þú, lesandi góður, heldur að hálendið sé griðland þeirra sem vilja keyra fullir, þá veður þú í villu og svima.  Lögreglan er líka á sveimi á hálendisvegunum og þeim mun meira sem umferð um þá eykst.  Sem betur fer, segi ég nú bara.  En líka því miður, því oft hefur þurft að kalla til lögreglu vegna slysa.  Ekki þekki ég tölfræðilegar staðreyndir í þessu efni, en ég veit að mjög hátt hlutfall umferðarslysa á hálendinu tengist áfengisneyslu.

Utanvegaakstur

  Sem betur fer hefur viðhorf Íslendinga til utanvegaaksturs breyst stórlega til batnaðar.  Enn vantar þó mikið upp á að ástandið sé til fyrirmyndar. Það gætir t.d. ekki nægjanlegs samræmis á milli umræðunnar um friðun hálendisins og þess hvernig íbúar landsins koma fram við það sjálfir.

                  "En hve náttúra þessa lands er fögur og ósnortin"

  Nú orðið bera flestir virðingu fyrir viðkvæmum grónum svæðum.  Hvað svo er viðkvæmt er ekki alltaf víst og er það túlkað eða skilið æði misjafnlega.  Líka er misjafn skilningur á því hvað telja beri gróið en það ætti ekki að skipta venjulega vegfarendur máli, því þeir eiga ekkert að láta á það reyna.  Hvort sem land er gróið eður ei, þá er það friðhelgt.

  Ástæður þess að fólk keyrir utanvega eru mismunandi og þó að það sé alltaf slæmt ef það gerist, þá eru ástæðurnar misjafnlega slæmar.  Það getur verið um neyðartilvik að ræða eða þá hagkvæmnisástæður, fólk getur verið að krækja fyrir skafla eða aðrar ófærur eða farið út fyrir vonda vegi, stundum er það vegna mætinga, stundum vegna misskilnings, fáfræði, hugsunarleysis, forvitni, leti, töffaraskapar eða löngunar til að fara í torfærur.

  Neyðartilvik:  Auðvitað er það siðferðisleg spurning hvort meta beri meir rétt manneskjunnar eða rétt landsins.  Ætli flestir séu ekki sammála því að þegar um mannslíf sé að tefla, þá megi færa eins stórar fórnir og  þurfa þykir.  Stundum verður að fara landleiðina, þó engir séu vegirnir, til þess að komast að fólki í nauðum.  Er þá undir hælinn (hjólið) lagt hve mikill skaði hlýst af því fyrir landið.

  Hagkvæmnisástæður:  Aftur kemur sama spurningin um hver eigi réttinn, en með fleiri vafaatriðum.  Er það vegna atvinnustarfsemi, er verið að spara tíma eða eldsneyti, er verið að ná sér í eitthvað sem liggur fjarri vegum?  Meirihluti fólks sem stundar störf á hálendinu er sér meðvitað um hvernig meðferð umhverfið þolir.  Sífellt koma samt upp álitamál:  Þolir landið eina og eina ferð, á að leggja veg (mynda slóða), hve þétt þarf “gatnakerfið” að vera, hvernig kemur almenningur til með að nota/misnota leiðirnar eða fordæmið.  Ferðamennska, smölun, byggingaframkvæmdir, atvinnuveiðar, kvikmyndastörf, ræktunarvinna og trúlega fleira – alltaf koma upp vafamál annað slagið sem íhuga þarf gaumgæfilega áður en látið er til skarar skríða.

Vissulega er útblástur ökutækja skaðlegur vistkerfinu en það má ekki notast sem afsökun ef upp kemur löngun til að aka nýjar slóðir bara ef það kemur til með að spara fáeina lítra.  Tímasparnaður kemur vistkerfinu sjaldnast við. 

Tími er peningar, segja sumir.  Gleymum ekki hvað er mikilvægara en peningar.  Ekki fórna landi fyrir stundarhagsmuni.  Er um sanna þjóðarhagsmuni og/eða líf að ræða, þegar brunað er útfyrir veg?

  Stundum getur verið hagkvæmara að aka eftir hlutum heldur en að ganga eftir þeim.  Þar sem fætur og aðrir líkamsburðir eru til staðar, þá ber að nota þá og styrkja.  Ég hef séð veiðimann keyra 200 metra yfir mjúkan moldarsand til að ná í snjó í eitt kælibox, ég hef séð smala aka eftir friðuðum slóða til að gá að kindum, ég þekki dæmi um ferðahópa sem hafa ekið eftir viðkvæmri jörð með farangur sinn til áfangastaðar, ég hef heyrt ófagrar lýsingar á (vinnuað)ferðum nokkurra kvikmyndagerðarmanna og ég hef séð ótal dæmi um fólk í fríi sem er að spara sér tíma og erfiði með því að keyra inn á tjaldstæði sem ekki þola slíka meðferð.  Öll þessi dæmi ættu ekki að vera til.

  Síðasta dæmið sem ég tek um hagkvæmnisástæður utanvegaaksturs er að mínu viti glæpsamlegt:  Það er þegar hann er auglýstur sem eitthvað jákvætt/ spennandi í gróðasjónarmiði.  Til eru ferðaskrifstofur sem hafa auglýst Ísland sem paradís utanvegaakstursmannsins og til eru bílaframleiðendur eða útsendarar þeirra, sem sýna í auglýsingum hvað framleiðsla þeirra er fær um, þó engir séu vegirnir (ekki bara vetrarsport).

  Krækt fyrir ófærur:  Líklega þekki ég enga manneskju sem er þannig gerð að hún vilji láta staðar numið á löngu ferðalagi og snúa við vegna skafls eða hvarfs í vegi, ef hægt er að komast áfram með því að krækja svolítið fyrir þessa hindrun.  Þetta er sannkallað vandamál.  Ég stend ráðþrota gagnvart því þegar vegir eru hreinlega ónýtir.  Annaðhvort þarf bara að dæma leiðina úr leik og loka henni -  eða krækja fyrir meinið og búa til veg við hliðina.  Það er stundum eina úrræðið, ef ekki er hægt að laga veginn.

  Fyrri part sumars kemur árlega upp kvimleitt vandamál.  Það eru skaflarnir sem fólk krækir svo gjarnan fyrir.  Lausnin á því vandamáli liggur heima – áðuren lagt er í’ann:  Kynna sér hvort búið sé að opna leiðina eða ekki.  Vegagerðin á að gefa upplýsingar um það í fjölmiðlum og ef þær finnast ekki, þá er hægt að hringja í hana.  Sérlega gagnlegt er líka að vita eitthvað um leiðina sem til stendur að fara til að geta gert sér grein fyrir því hvort ökutækið manns eigi eitthvað erindi á viðkomandi slóðir.  Oft eru það ekki aðal torfærutröllin sem valda mestum skaða, heldur hinir sem treysta sér ekki í ógöngurnar og sveigja hjá þeim (festast stundum við það).  Slíkir eiga að sitja heima fremur en að sitja fastir á fjöllum.

  Farið út fyrir vonda vegi:  Í kaflanum um hraðakstur var fjallað um það hvernig best sé að aka á vondum vegum og var þar bent á þann vonda möguleika að sleppa því að aka á þeim.  Sumir kjósa að aka hjá þeim eins og maðurinn í eftirfarandi reynslusögu:  Á ferðum mínum varð ég var við bíl sem ók út af þvottabrettisvegi út á mel, skrýddan smásteinum og blómum á stangli.  Ég gat ekki stillt mig um að skipta mér af þessu, ekki síst þar sem þessi bíll var að skapa fordæmi fyrir aðra.  Ég spurði bílstjórann af hverju hann gerði þetta.  Svörin voru þau sömu og hjá svo ótal mörgum bílstjórum:  “Ég er að bjarga bílnum, þetta er bara svartur sandur, ég geri bara eins og allir hinir.”  Þar sem síðastnefnd tvö atriðin voru ekki bara ömurlegar klisjur, heldur og hreinar lygar, varð ég reiður og hótaði landverði, lögreglu og fangelsi og rauk í símann.  Það dugði til þess að bíllinn hélt sig á veginum næstu fjóra kílómetrana.  Svo gleymdi bílstjórinn refsivendinum eða vorkenndi bílnum sínum um of og lét sig vaða út fyrir á ný.  Mikið hoppaði hjarta mitt af gleði þegar ég sá bílskarnið taka loftköst í vatnsrásum sem bílstjóranum yfirsást.

  Þess má svo geta að sökin er ekki einber bílstjórans.  Vegirnir eru komnir til að vera og það er til stofnun sem ber ábyrgð á þeim:  Vegagerð ríkisins.  Sú stofnun á að halda helstu samgönguæðum landsins í því formi að það sé hægt að nota þær.  Nú er svo komið að nokkrar hálendisleiðir verða að teljast til landsins helstu samgönguæða, sbr. Kjöl, Sprengisand og Landmannaleið.  Það vantar hinsvegar stundum nokkuð upp á að það megi teljast fólki bjóðandi að ferðast um þessa vegi, og það á sama tíma og vegheflar eru að verða atvinnulausir vegna síaukins malbiks á landinu.

  Mætingar og framúrakstur:  Hér vísa ég á ný aftur í bókina, á kaflann um mætingar.  Þar er greint frá því

hvernig best sé að forðast óþarfan utanvegaakstur við þær aðstæður þegar vegurinn er of mjór fyrir áreynslulausar mætingar.  Svipuð lögmál gilda um framúrakstur, en ef þurfa þykir, þá er líka imprað á þessu máli í kaflanum um hann.

  Misskilningur:  Það ætla ekki allir utanvegaakstursmenn sér að gera illt af sér (trúlega fæstir).  Algengasti misskilningurinn er sá að fólk telur sig vera að aka um vegi sem eru ekki vegir.  Allskyns slóðar og för, sem orðið hafa til í mis helgum tilgangi, freista margra.  Sumir túlka þá í hjartans einlægni sem vegi meðan aðrir þurfa að leggja hart að sér við að misskilja slík för, af einskærri löngun til að elta þau.  Lögin kveða á um að ekki megi aka á vegum, nema þeir séu merktir sem slíkir.  Enn eru til ómerktir vegir, þó þeim fari blessunarlega fækkandi.  Fólk á að hafa fyrir reglu að fara ekki inn á ómerkta vegi nema í fullkominni vissu um að um raunverulegan veg sé að ræða.

  Annar alvarlega útbreiddur misskilningur er þegar fólk heldur að aka megi að vild um land sem ekki er gróið.  Hér með leiðréttist sá leiði misskilningur.  Þetta atriði á í rauninni fremur skylt við fáfræði en misskilning.

   Það sama má segja um þá erlendu gesti sem aldir hafa verið á röngum upplýsingum um landið, að hér megi rúnta um allt að vild, með eða án vega.  Hvort sem við kjósum að kalla þetta misskilning eða fáfræði, þá er þetta hið skelfilegasta mál og er það synd að nokkur maður skuli kokgleypa svo ógeðfelld ósannindi.

  "Ég sá til þín slíta upp þetta sjaldgæfa blóm"

  

Síðasta dæmið um misskilning er af allt öðrum toga og náttúrulegs eðlis.  Það er þegar náttúruöflin hafa fjarlægt vegi.  Það getur hent sig að þeir sem fyrstir fara leiðina aftur, rambi ekki á rétta leið, að þeir hafi lesið rangt í landið og legu þess.  Sé maður ekki viss um hvort maður sé á réttri leið, skyldi frekar stoppa og horfa vel í kringum sig, heldur en að ana áfram í blindni í þeirri von að vegurinn finnist fyrir tilviljun aftur.  Það sama á við þegar ekið er í afleitu skyggni (ég er ekki að tala um vetrarferðirnar).

  Fáfræði:  Áðan minntist ég á akstur um ógróin svæði og á fólk sem búið er að láta ljúga sig fullt.  Ég hef séð óteljandi dæmi um það hve fáfræðinni er um að kenna þegar níðst er á landinu með dekkjum.

 

Þó að afleiðingarnar séu óendanlega fjölbreytilegar, þá er orsökin hin sama:  Rangar eða engar upplýsingar.  Sumt fólk hefur ekki haft aðgang að réttum upplýsingum og annað fólk hefur ekki kært sig um það.  Þetta þarf að breytast og það er að breytast og ég vona að þetta rit sé liður í þeirri þróun.

  Hugsunarleysi:  Þeir ökumenn sem ekki hafa haft aðgang að réttum upplýsingum eru samt ekki stikkfrí.  Hver sá sem sér hinar mörgu ljótu afleiðingar utanvegaaksturs liðinna tíma ætti að geta gert sér í hugarlund hvað gerist ef þeir sjálfir halda sig ekki á veginum.  Hvorki þeir, né hinir sem einhverja fræðslu hafa hlotið, mega standa sig að því að gleyma sér í einhverri stundarhrifningu eða æði sem gæti leitt þá á slæmar (engar) brautir.

  Forvitni:  Forvitni mannsins er eiginleiki sem hættulegur er landinu.  Hann getur tekið af mönnum völdin.  Hvert skyldu þessi för liggja?  Hvað er á bakvið þessa hæð?  Hvað er þetta þarna, sem grillir í í fjarskanum?  Skyldi ég komast hér yfir?  Skyldi ég komast hér upp?  Skyldi ég komast upp með þetta?

  Leti:  Það er sök sér að vera forvitinn ef maður er ekki latur um leið.  Svör við flestum spurningum forvitna mannsins fást með því að ganga úr skugga um þau gangandi.  “En til hvers að vera að nota lappirnar þegar maður á bíl?”  Þessi töffaraklisja á ekki heima þar sem skaði hlýst af henni.

  Töffaraskapur:  Það er töff að sýna mátt sinn og megin – og líka framlengingu þess í formi vélknúins ökutækis.  Því miður er oft stutt á milli töffarans og bleyðunnar, þar sem sýningin fer fram á kostnað þess sem minna má sín eða er varnarlaus.  Samanber viðkvæma náttúru Íslands.  (Ég tek það fram að ég vil ekki alhæfa.  Til eru viti bornir og vel gerandi töffarar).

  Torfærur:  Mikil er sú gæfa að fá reglulega vetur á landi þessu.  Þá er hægt að nota torfærutröllaflota landsmanna án þess að valda öðrum skaða en þeim sem hann (flotinn) veitir sjálfum sér auk skammvinnra sjónrænna lýta á snjónum (spilliefnin að vísu ekki meðtalin).

  Mikil er sú ógæfa að enn skuli vera til einstaklingar sem fullnægja torfæruhvötum sínum á óvörðu landi.  Ég veit mætavel að fólk skilur landið mis vel:  Á sumum svæðum, svo sem klöppum eða þéttum velli sjást lítil eða engin ummerki, á öðrum svæðum, svo sem vatnsfarvegum eða sandfoksöldum hylur náttúran sárin fljótlega.  En er nauðsynlegt að láta reyna á skilning sinn á náttúrunni á þennan hátt?  Er ekki áhættan á misreikningi of mikil og “námskostnaðurinn” of hár?

  Þú óstýriláta þjóð – ég bið þig að virða lögin sem banna utanvegaakstur.  Þau eru ekki úr lausu lofti gripin.

Útbúnaður

  Í þessu riti verður ekki leitast við að gefa ítarlega mynd af því sem hálendisökumaðurinn þarf að hafa með sér til að gera ferðina sem öruggasta og kannski þægilegasta.  Bæði er misjafnt hvað fólki finnst vera viðunandi og hvað hinar misjafnlega erfiðu leiðir krefjast af búnaði.  Eftirfarandi fullyrðingar eiga þó heima í riti sem þessu: 

° Öll öryggisatriði sem þurfa að vera í lagi þegar farið er með ökutækið í skoðun, þurfa ekki síður að vera í lagi á fjöllum en í byggð. 

° Það þarf að gera sér grein fyrir því hve erfiðar leiðirnar eru sem fara skal og meta hvort ökutækið dugi í þær og búa það samkvæmt því.  Vanbúin eða of veigalítil ökutæki geta valdið sjálfum sér og umhverfi sínu, bæði náttúru og öðrum vegfarendum, skaða.

° Verkstæði og önnur þjónusta eru yfirleitt víðs fjarri, þannig að ferðalangurinn þarf að vera viðbúinn því að þurfa að geta bjargað sjálfum sér – og öðrum.

                          "Jæja, þá erum við að verða tilbúin í fjallafe..."

  Til að lesandinn fái betri mynd af því hvaða tól og tæki og hvernig farartæki þarf við hinar ýmsu aðstæður, þá vil ég benda honum á bók eina sem fjallar ítarlega um það:  "Jeppar á fjöllum – Handbók hálendisfarans" heitir hún.  Sá sem vill búa sig vel til fjallaferða ætti e.t.v. að byrja á að fjárfesta í henni, því hún er notadrjúg handbók.  Þar er fjallað um útbúnað bæði manna og bíla, sögu hálendisferða, náttúruvernd og skipulag, óbyggðaskála og sæluhús, félagahópa og samtök, akstur við erfiðar aðstæður (í snjó, sandbleytu, engu skyggni o.s.frv.), skyndihjálp og viðbrögð við hættum, veðrið og áhrif þess, landmælingar og landakort og heilmikið um uppbyggingu, eiginleika og tegundir jeppa.

                                                "Meira skraut, pabbi"

Vetrarferðir

  Aftur vil ég vísa á bókina "Jeppar á fjöllum" því að í henni stendur margt um vetrarferðir.  Þeir sem hafa efni á jeppa sem dugar í þær, hafa líka efni á þeirri bók.  Sjálfur hef ég enga reynslu af vetrarferðum og vil ekkert um þær segja, því fæst orð bera minnsta ábyrgð.  Það væri nær að hafa uppi á meðlimum Ferðaklúbbsins 4x4, því þeir hafa aflað sér reynslu á því sviði og orðspors sem ábyrgir ökumenn.

                                                Velheppnuð vetrarferð

Ómar Smári Kristinsson

mai 2001

smari@landmannalaugar.info